24. वर्तमान राज गादी, तख्त - गादी म्हणजे काय ? - देवक गोत्र कुळदेवता, Devak Gotra Kuldevi

The current Throne, What is the current Raj Gadi, Takht – Gadi?

गादी

गादी म्हणजे परंपरा. वंशपरंपरा तशी कर्तृत्वपरंपरा.

राजगादी किंवा तख्त म्हणजे राज्याभिषेक झालेल्या राजाच्या सिंहासनाला असलेला शब्द, जो भारतीय परंपरेनुसार एका पसरट, आयताकृती गादीसारखा असतो, ज्यावर बसून राजा आपले राजकार्य करतो. ‘गादी’ हा शब्द गादी म्हणजे जागा किंवा आसनासाठी वापरला जातो, तर ‘तख्त’ हा फारसी शब्द आहे.

गादी/तख्त म्हणजे काय?

सिंहासन :– गादी हे राजाच्या सिंहासनाचे एक रूप आहे, जो सत्तेचे आणि अधिकाराचे प्रतीक आहे.
रचना:-हे युरोपीय खुर्चीसारखे नसून पसरट आणि आयताकृती असते.
परंपरेचा भाग:भारतीय आणि विशेषतः मराठी परंपरेत ‘गादी’ किंवा ‘तख्त’ हे राजघराण्याशी संबंधित एक महत्त्वाचे प्रतीक आहे.
नैमिषारण्यासारख्या तीर्थक्षेत्रात गेलो तर तेथील इतर स्थानांबरोबर आपल्याला ‘व्यासगद्दी’ दाखवली जाते. गुरुशिष्यपरंपरेतील महत्त्वाचा दुवा आहेत, म्हणून व्यासांची गादी म्हणजेच व्यासपीठ पिढ्यान्‌‍पिढ्यांना प्रेरणा देण्यासाठी हवेच. गुरुपौर्णिमेला व्यासपूजन केलं जातं ते याच भावनेनं.
कीर्तनकारांची “नारदाची गादी”
शिष्याची गुरुगादी

राजगडाचा सध्याचा उपयोग: एक ऐतिहासिक वारसा आणि पर्यटनाचे केंद्र

वर्तमान काळात राज गादी, तख्त – गादी का स्थापन करता येत नाही
वर्तमान काळात ‘राजगादी’ किंवा ‘तख्त’ का स्थापन करता येत नाही? याची मुख्य कारणे
आजच्या काळात भारतात राजगादी, तख्त किंवा कोणत्याही प्रकारची राजेशाही पुन्हा स्थापन करता येत नाही. याचे सर्वात महत्त्वाचे आणि स्पष्ट कारण म्हणजे भारत एक सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष आणि लोकशाही प्रजासत्ताक देश आहे. भारतीय संविधानाने देशाची शासनप्रणाली निश्चित केली आहे, जी राजेशाहीच्या पूर्णपणे विरुद्ध आहे.
याची मुख्य कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. लोकशाही आणि प्रजासत्ताक शासनप्रणाली (Democracy and Republic System):
भारताने लोकशाही शासनप्रणाली स्वीकारली आहे, जिथे सरकार लोकांकडून, लोकांसाठी आणि लोकांनीच चालवले जाते. देशाचा शासक किंवा प्रमुख कोण असेल, हे वंशपरंपरागत हक्काने ठरत नाही, तर ते लोकांच्या मताधिकाराने (Voting) ठरवले जाते.
राजगादी किंवा तख्त हे वंशपरंपरेने चालते, जिथे राजाचा मुलगा किंवा मुलगी पुढील शासक बनतो. लोकशाहीत याला जागा नाही.
२. भारतीय संविधान आणि कायद्याचे राज्य (Indian Constitution and Rule of Law):
भारतीय संविधान हा देशाचा सर्वोच्च कायदा आहे. या संविधानानुसार, कायद्यासमोर सर्व नागरिक समान आहेत. कोणालाही जन्माने विशेष अधिकार किंवा दर्जा मिळत नाही.
समानतेचा हक्क (कलम १४) हा प्रत्येक भारतीय नागरिकाचा मूलभूत हक्क आहे. राजेशाहीमध्ये राजा किंवा राजघराण्याला सामान्य जनतेपेक्षा वेगळे आणि विशेष अधिकार मिळतात, जे समानतेच्या हक्काचे थेट उल्लंघन आहे.
त्यामुळे, राजगादी स्थापन करणे हे भारतीय संविधानाच्या मूळ ढाच्यावरच आघात करण्यासारखे आहे आणि ते पूर्णपणे घटनाबाह्य (Unconstitutional) आहे.
३. संस्थानांचे विलीनीकरण (Integration of Princely States):
१९४७ साली भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर, देशात असलेली ५५० पेक्षा जास्त लहान-मोठी संस्थाने सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या नेतृत्वाखाली भारतात विलीन करण्यात आली.
या संस्थानिकांनी आपले शासन करण्याचे सर्व अधिकार भारत सरकारकडे सोपवले. या बदल्यात त्यांना काही तनखे आणि विशेष हक्क देण्यात आले होते, जे पुढे १९७१ साली संविधानात दुरुस्ती करून रद्द करण्यात आले.
या ऐतिहासिक प्रक्रियेमुळे भारतातील राजेशाही कायमची संपुष्टात आली आणि भारत एकसंध राष्ट्र बनले.
४. सार्वभौमत्व जनतेकडे असणे (Sovereignty Rests with the People):
भारतात अंतिम सत्ता किंवा सार्वभौमत्व हे कोणत्याही राजाकडे किंवा एका व्यक्तीकडे नसून ते ‘जनतेकडे’ आहे. जनता आपले प्रतिनिधी निवडून त्यांच्यामार्फत देशाचा कारभार चालवते.
राजगादी स्थापन करणे म्हणजे हे सार्वभौमत्व लोकांकडून काढून घेऊन एका व्यक्ती किंवा कुटुंबाला देणे, जे लोकशाहीच्या सिद्धांताच्या पूर्णपणे विरोधात आहे.
सारांश:
थोडक्यात सांगायचे तर, आजच्या भारतात राजगादी किंवा तख्त स्थापन करणे केवळ अशक्यच नाही, तर ते बेकायदेशीर आणि भारतीय संविधानाच्या विरोधात आहे. भारताची ओळख एक लोकशाही प्रजासत्ताक म्हणून आहे, जिथे ‘राजा’ कोणी एक व्यक्ती नसून ‘जनता’ हीच सार्वभौम आहे.

उदाहरणे:

शिवाजी महाराजांची गादी :– छत्रपती शिवाजी महाराजांनी वापरलेली गादी ही सोन्याच्या तारांनी सुशोभित केलेली एक ऐतिहासिक वस्तू आहे, असे इतिहासकार मानतात.
मयूर सिंहासन (Peacock Throne):हे भारतातील प्रसिद्ध शाही सिंहासन होते, ज्याच्यामागे नाचणाऱ्या मोरांच्या आकारावरून नाव दिले गेले आहे.

खरी राज गादी ऐतिहासिक संदर्भात ऐकण्यात येते. राज घराण्याची परंपरा आणि वारसांचा अनुक्रम अर्थात अनुगमन हा या गादी शब्दातून अर्थ सुचवला जातो.
मयात झालेल्त्याया दानशूर, विर राजानंतर गादीवर आला दुसरा राजा, जो अत्यंत अनुदार नि : कंजूस होता म्हणून गुणांच्या दृष्टीनं गादी चालवली गेली नाही.
कधीकधी अस्सल क्षत्रिय परंपरा असलेल्या राजघराण्यात एखादा राजा निपुत्रिक (वारस नसणे, मुलबाळ नसणे) राहतो. अशावेळी त्यामुळे दत्तक पुत्र घेऊन त्याला गादीवर बसवले जाते. अशाच एका संदर्भात एका मोठ्या जबाबदार व्यक्तीनं एका प्रतिष्ठित मोठ्या राजघराण्याबद्दल उद्गार काढले होते- ‘ही कसली राज गादी? ही तर फाटकी गादी आहे.’ त्यांना सुचवायचं होतं की आता मूळचं रक्त (अनुवंशिकता) म्हणजे शौर्याची परंपरा (गादी) उरलेली नाही. पण त्याकाळी या वादग्रस्त उद्गारांवरून प्रचंड गदारोळ उठला होता.