What is a clan title or title?
आपल्या कुळाला पारंपारिक उपाध्या कालपरत्वे खालीलप्रमाणे प्राप्त झाल्या आहेत. उपाधी “वर्मा” हि आहे, परंतु सध्या ह्या पदव्या वापरात नाहीत, तसेच आपल्या कुळाला “सामंत” हि पदवी सूद्धा मिळाली आहे. त्याचा अर्थ “मांडलिक राजा”.
● वंश की उपाधी या पदवी बौद्ध कालीन समय में
१. ब्राह्मणों के लिये शर्मा 2. ) क्षत्रियों के लिये वर्मा. 3. ) वैश्य के लिये जन 4. ) तथा शूद्रों के लिये दास उपाधि लगाई जाती थी
इस कारण से प्रभाकर वर्मा. भास्कर वर्मा. आदि का प्रचलन कब से बंद हो गया तथा उसका वह भाव भी समाप्त हो गया ।
अत: इससे भ्रम अधिक होगा यह पदवी मध्ययुग में भी उपयोग में नहीं आयी । किंतु वंशावली में मूल गादी के प्रसंग में इस तरह की उपाधियों का वर्णन प्रभाकरवर्मा, भास्करवर्मा आदिका वर्णन आता है । इसे केवल ऐतिहासिक संदर्भ में ही देखा जाना चाहिये ।
मध्ययुगीन काल से मराठा जाति में राजपूतों के रावल तथा राव राणा रावराजा की तरह नाम के साथ “” राव ” उपाधी का प्रयोग सामान्यतौर पर होता है.
इसके अतिरिक्त वंश के लोग अपने वंश के आगे “राजे” पदवी सामान्यतौर पर करते है.
तथा यशवंतराव. प्रभाकरराव. कृष्णराव. आदि । शहाजीराजे भोसले. चंद्रराव राजे . इसके छत्रपति शिवाजी महाराज ने ” श्री क्षत्रिय कुळवंतास ” पदवी को धारण किया था । यह पदवी सभी मराठा राजाओं ने अपने नाम के साथ धारण की हे.
इसके अतिरिक्त ‘विश्वासराव” आदि उपाधिया भी राजवंशो के साथ लगाई जाती है । देशमुख पाटिल जैसी प्रशासकीय पद की विरुदावली चली आ रही है ।
क्षत्रियांना, विशेषतः महाराष्ट्रातील मराठ्यांना, त्यांच्या पराक्रम, भूमिकेनुसार आणि सामाजिक स्थानानुसार अनेक उपाध्या आणि पदव्या दिल्या गेल्या. या पदव्या केवळ सन्मानाचे प्रतीक नसून, त्यांच्या जबाबदाऱ्या आणि अधिकारही दर्शवतात.
मराठ्यांना दिल्या गेलेल्या काही प्रमुख उपाध्या आणि त्यांचे प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत:
१. प्रशासकीय आणि लष्करी पदव्या
या पदव्या राज्याच्या प्रशासनात किंवा सैन्यात असलेल्या महत्त्वाच्या भूमिकेनुसार दिल्या जात असत.
- छत्रपती: ही मराठा साम्राज्यातील सर्वोच्च पदवी होती. ‘छत्रपती’ म्हणजे राजा किंवा सम्राट. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य स्थापन करून ही पदवी धारण केली. ते सर्व मराठ्यांचे प्रमुख होते.
- पेशवा: छत्रपतींनंतर मराठा साम्राज्यातील सर्वात महत्त्वाचे पद. पेशवा म्हणजे मुख्य प्रधान किंवा पंतप्रधान. छत्रपतींच्या अनुपस्थितीत पेशवे राज्याचा कारभार चालवत असत.
- सरदार: राज्याच्या सेवेसाठी सैन्य ठेवणाऱ्या किंवा विशिष्ट सैनिकी तुकडीचे नेतृत्व करणाऱ्या व्यक्तीला ‘सरदार’ ही उपाधी दिली जात असे. हे युद्धात महत्त्वाची भूमिका बजावत असत.
- किल्लेदार: किल्ल्याचा प्रमुख किंवा किल्ल्याच्या संरक्षणाची जबाबदारी असलेला अधिकारी. प्रत्येक किल्ल्यावर एक किल्लेदार नेमला जाई, ज्याची जबाबदारी किल्ल्याची सुरक्षा आणि व्यवस्था राखणे असे.
- सेनापती: मराठा सैन्याचा प्रमुख. हा सर्व सैन्याचा सर्वोच्च अधिकारी असून, युद्धातील रणनीती आणि सैन्याच्या हालचालींची जबाबदारी त्याच्यावर असे.
२. जमीन आणि वतनाशी संबंधित उपाध्या
या उपाध्या वंशपरंपरागत होत्या आणि विशिष्ट भूभागावर अधिकार दर्शवत होत्या.
- देशमुख: ‘देशमुख’ म्हणजे ‘देशाचा प्रमुख’ किंवा ‘परगण्याचा प्रमुख’. हे लोक एका मोठ्या भागाचे (परगणा) प्रशासकीय प्रमुख असत. ते महसूल गोळा करणे आणि कायदा व सुव्यवस्था राखण्याचे काम करत. ही पदवी अनेकदा वंशपरंपरागत असे.
- जहागीरदार: ज्याला राजाकडून विशिष्ट प्रदेशाची ‘जहागीर’ (जमिनीचा तुकडा) दिली जाते, तो जहागीरदार. जहागीरदाराला त्या जमिनीतून महसूल गोळा करण्याचा अधिकार असे, पण तो त्या महसुलाचा काही भाग राजाला द्यायचा.
- वतनदार: ‘वतन’ म्हणजे वंशपरंपरागत मिळालेली जमीन. ज्यांच्याकडे असे वतन असे त्यांना ‘वतनदार’ म्हटले जाई. ते आपल्या वतनाचे रक्षण करत आणि त्यातून मिळणाऱ्या उत्पन्नावर आपला उदरनिर्वाह चालवत. देशमुख, देशपांडे, पाटील, आणि कुलकर्णी ही सर्व वतनदारीचीच पदे होती.
- पाटील: गावाचा प्रमुख किंवा मुख्याधिकारी. गावातील महसूल गोळा करणे, छोटे-मोठे वाद सोडवणे आणि कायदा व सुव्यवस्था राखणे हे पाटलाचे काम असे. ही पदवी वंशपरंपरागत होती.
३. सन्माननीय आणि इतर उपाध्या
या उपाध्या व्यक्तीच्या पराक्रम, निष्ठा किंवा विशेष योगदानामुळे दिल्या जात असत.
- राव: हे नाव अनेकदा सरदारांच्या नावाला जोडले जात असे, जसे की ‘बाजीराव’. हे सन्मानाचे प्रतीक होते.
- राजे: ‘राजा’ या शब्दाचा आदरार्थी वापर. हे अनेकदा मोठ्या सरदारांच्या किंवा स्वतंत्र राज्याच्या प्रमुखांच्या नावाला जोडले जाई.
- श्रीमंत: ही उपाधी पेशवे आणि इतर उच्चपदस्थ व्यक्ती वापरत असत. हे धन आणि अधिकाराचे प्रतीक होते.
या सर्व उपाध्या त्या त्या व्यक्तीचे सामाजिक, राजकीय आणि आर्थिक स्थान दर्शवत होत्या.
कुळाची २५ प्रकारची माहिती पहा
