96 कुळी मराठ्यांच्या काही कुळांमध्ये शेरा असा उल्लेख आढळतो शेरा म्हणजे त्या कुळामध्ये जे काही वेगवेगळे बदल झाले काय विशिष्ट घटना घडल्या त्याच्या ज्या नोंदी त्या त्या काळात त्या संदर्भात घेतल्या गेल्या त्याला शेरा असे म्हटले जाते
९६ कुळी मराठा’ या संज्ञेचे मूळ आणि ऐतिहासिक संदर्भ विविध आहेत. या संज्ञेचा उल्लेख अनेक ऐतिहासिक कागदपत्रे आणि वंशावळींमध्ये आढळतो, ज्यामुळे मराठा समाजातील या कुळांचे महत्त्व अधोरेखित होते.
ऐतिहासिक संदर्भ
- यादव आणि राष्ट्रकूट काळ: मराठा समाजातील काही अभ्यासकांच्या मते, ९६ कुळींचा उगम सातवाहन, वाकाटक, यादव आणि राष्ट्रकूट यांसारख्या प्राचीन क्षत्रिय राजवंशांच्या काळात झाला. या राजवंशांचे वंशज महाराष्ट्रात स्थायिक झाले आणि त्यांनाच पुढे ‘मराठा’ म्हणून ओळखले गेले.
- शिवकालीन कागदपत्रे: छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात आणि त्यानंतर मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात ९६ कुळी घराण्यांनी महत्त्वाचे योगदान दिले. अनेक ऐतिहासिक फरमान, शिलेलेख आणि बखरींमध्ये या कुळांचा उल्लेख आढळतो. ही कागदपत्रे त्या त्या कुळांच्या पराक्रमाची आणि सामाजिक स्थानाची साक्ष देतात.
- दख्खनचे सुलतानशाही : शिवाजी महाराजांपूर्वी अनेक मराठा सरदारांनी विजापूरची आदिलशाही, अहमदनगरची निजामशाही आणि इतर दख्खनच्या सुलतानशाहीमध्ये महत्त्वाच्या पदांवर काम केले. त्यांच्या नोंदी तत्कालीन कागदपत्रांमध्ये, जसे की जागीरपत्रे, सनद आणि वंशावळीमध्ये मिळतात.
शेरा (शिरोभूत)
‘९६ कुळी मराठा’ या संज्ञेचा मुख्य ‘शेरा’ म्हणजे हे केवळ एक सामाजिक वर्गीकरण नसून, ते एका विशिष्ट वंशाचा आणि क्षत्रिय परंपरेचा भाग आहेत. या प्रत्येक कुळाचे स्वतःचे गोत्र, कुलदैवत आणि कुलवृक्ष (देवक) आहे, जे त्यांच्या मूळ वंशावळीचे द्योतक आहे.
- गोत्र: हे त्या कुळाच्या मूळ पुरुषाचे नाव दर्शवते. उदा. कश्यप, वशिष्ठ, भारद्वाज.
- कुलदैवत: हे त्या कुळाचे प्रमुख आराध्य दैवत असते, जे त्यांच्या आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेशी जोडलेले असते.
- देवक: हे कुलचिन्ह किंवा प्रतीक असते, जे कुलदेवतेच्या पूजेशी संबंधित असते. उदा. मोरपीस, नाग, कडुलिंब.
ही वैशिष्ट्ये त्या कुळाच्या ऐतिहासिक आणि सामाजिक स्थानाची ओळख करून देतात. ९६ कुळींच्या याद्या वेगवेगळ्या ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये थोड्याफार फरकाने आढळतात, कारण ही यादी पिढ्यानपिढ्या मौखिक आणि लेखी स्वरूपात हस्तांतरित होत गेली
25 प्रकारचे कुळ चिन्ह पहा
