110.पंचोपचारी पूजा, दशोपचारी पूजा, षोडशोपचारी पूजा, पूजेचे प्रकार

ही माहिती “96 कुळी मराठा” या वेबसाईटवर देण्यात येत आहे आपल्या कुळाची माहिती, कुळदेवता, कुळाचे देवक, कुळ मंत्र, कुळाचं कुळ निशाण, कुळध्वज, उपकूळ, मुख्य कुळी, इत्यादी संपूर्ण माहितीसाठी आमच्या वेबसाईटला भेट द्या

हिंदू धर्मात प्रत्येक घरात पूजा केली जाते. पूजा करणे हा हिंदू धर्माचा अविभाज्य भाग आहे. उपासनेद्वारे आपण देवाबद्दल आदर, कृतज्ञता आणि आभार व्यक्त करतो. घराव्यतिरिक्त मंदिरांमध्येही देवदेवतांची नित्य पूजा केली जाते. घर, मंदिर आणि विधी या सर्वच पूजा पद्धती बदलतात कारण वेळ आणि परिस्थितीनुसार लहान किंवा मोठ्या पूजा केल्या जातात. छोट्या पूजेबद्दल सांगायचे तर, यामध्ये घरामध्ये नियमितपणे केल्या जाणाऱ्या पूजांचा समावेश होतो, ज्यामध्ये साधारणपणे पंचोपचार पूजा पद्धतीचा अवलंब केला जाऊ शकतो. जर आपण सविस्तर पूजेबद्दल बोललो, तर त्यासाठी दशोषोपचार आणि षोडशोपचार पद्धतीचा अवलंब करावा लागेल.

पूजाविधी : पूजेच्या तीन पद्धती आहेत ज्यात पंचोपचार, देवदेवता यामुळे प्रसन्न होतात.
वेळ आणि सोयीनुसार शास्त्रात पंचोपचार आणि दशोपचारापासून षोडशोपचारापर्यंतच्या उपासना पद्धती आहेत.

षोडशोपचारी पूजा
षोडशोपचारी पूजा म्हणजे विविध सोळा उपचारांनी केलेले पुजन या पूजे मधे पुढील सोळा उपचार देवास देतात.
१ आवाहन – देवाचे ध्यान करुन त्याला बोलावणे.
२ आसन – देवाचे आसन उंच असावे.
३ पाद्य – पाय धुण्याकरिता दिलेले पाणी.
४ अर्ध्य – पाय धुतल्यानंतर सत्कार करण्यासाठी अर्ध्य दिले जातात. अर्ध्य म्हणजे गंध, अक्षता घालुन जल समरपण करणे.
५ आचमन – पिण्याकरिता किंवा चुळ भरण्याकरिता पाणी.
६ स्नान – दूध, दही, तूप, मध आणि साखर ह्या पांचानी देवाला स्नान घालतात त्याला पंचामृतस्नान म्हणतात. नंतर गंधोदकाने स्नान घालावे.
७ वस्त्र – देवाला वस्त्र अर्पण करतात.
८ यज्ञोपवीत – देवाला जानवे घालावे.
९ गंध – हळद, कुंकु, वगैरे सौभाग्यद्रव्ये, अक्षता
१० पुष्प – फुले, पत्री इत्यादि
११ धुप – धुप जाळणे किंवा उदबत्ती लावणे
१२ दीप – निरांजन ओवाळणे
१३ नैवेद्य – दुध किंवा जेवणाचे ताट किंवा खाद्यवस्तु यांचा नैवेद्य दाखवावा. देवापुढे विडा, दक्षिणा ठेवावी. कापुर लावुन आरती म्हणावी
१४ प्रदक्षिणा
१५ नमस्कार – देवाला साष्टांग नमस्कार घालावा
१६ मंत्रपुष्प – हाती फुले घेवुन मंत्र म्हणुन ती देवाला वाहावीत.

या १६ उपचारांनी केलेली पुजा म्हणजेच षोडशोपचारी पूजा होय. विशेष प्रसंगी मंत्रोच्चारात ही षोडशोपचारी पूजा पुराणोक्त व वेदोक्त अश्या प्रकारांनी केली जाते, या मधील पुराणोक्त पुजा विशेष प्रचलित आहे, खंडोबाची पुजा करताना अभिषेक विधी वेळी रुद्र अध्यायाची आवर्तने करून एकदाशनी, रुद्र, लघुरुद्र, महारुद्र, अतिरुद्र, करण्याची प्रथा आहे,षोडशोपचारी पूजा पुराणोक्त व वेदोक्त पद्धतीने करताना प्रथम आचमन, देवता ध्यान , देशकालाचे उच्चारण, संकल्प, करण्याचा प्रघात आहे .

दशोपचार पूजा पद्धती –
यामध्ये
१. पाद्य,
२. अर्घ्य,
३. आमचन,
४. स्नान,
५. वस्त्र,
६. गंध,
७. फुले,
८. धूप,
९. दिवा आणि
१०. नैवेद्य
यांचा समावेश असलेल्या 10 चरणांनी देवाची पूजा केली जाते. जर तुमच्या घरी एखादे मंदिर असेल आणि तुम्ही विधीनुसार देवतेची प्रतिष्ठापना केली असेल तर दशोपचार पद्धतीनुसार त्याची रोज पूजा करावी.

पंचोपचारी पूजा
विविध पाच उपचारांनी केलेली पुजा म्हणजे पंचोपचार पुजा होय, या पूजनात पुढील पाच उपचारांचा समावेश होतो

गंध, पुष्प, धूप, दीप व नैवेद्य यांचा समावेश होतो.
१ गंध – हळद, कुंकु, वगैरे सौभाग्यद्रव्ये, अक्षता
२ पुष्प – फुले, पत्री इत्यादि
३ धुप – धुप जाळणे किंवा उदबत्ती लावणे
४ दीप – निरांजन ओवाळणे
५ नैवेद्य – दुध किंवा किंवा खाद्यवस्तु यांचा नैवेद्य दाखवावा. देवापुढे विडा, दक्षिणा ठेवावी. कापुर लावुन आरती म्हणावी
ज्या प्रतिमांना स्नान घालणे शक्य नाही, अश्या वेळी ही पद्धती प्रचलित दिसते.