An in-depth analysis of the Maratha clan system: from traditional genealogy to contemporary socio-political developments

मराठा कुळव्यवस्थेचे एक सखोल विश्लेषण: पारंपरिक वंशावळीपासून समकालीन सामाजिक-राजकीय घडामोडींपर्यंत

१. प्रस्तावना: मराठा वंशावळीचा ऐतिहासिक पट उलगडताना

दख्खनच्या पठारावरील एक प्रभावशाली समुदाय म्हणून मराठा समाजाचा इतिहास समृद्ध आणि गुंतागुंतीचा आहे. त्यांची ओळख, त्यांची पारंपरिक मुळे आणि समकालीन सामाजिक-राजकीय आव्हाने यांचा अभ्यास या अहवालात केला आहे. या अभ्यासाचा मुख्य आधार पारंपरिक वंशावळीची माहिती आहे, जी दीर्घकाळापासून भाट समाजाकडे जपली गेली आहे [User Query]. ही माहिती आता ऑनलाइन उपलब्ध असून, ती मिळवण्यासाठी शुल्क भरावे लागते, परंतु सर्व ६३२७ आडनावांची संपूर्ण माहिती अद्याप उपलब्ध नाही [User Query]. हा अहवाल मराठा वंशावळीच्या पारंपरिक आणि आधुनिक स्वरूपाचा सखोल अभ्यास करून, ही माहिती मराठा समाजाची ओळख, ऐतिहासिक दावे आणि वर्तमानकाळातील राजकीय संघर्ष कशा प्रकारे परिभाषित करते, हे स्पष्ट करतो.

२. मराठा ओळखीची पायाभूत संकल्पना आणि ९६ कुळे

या विभागात मराठा समाजाच्या सामाजिक आणि वंशावळीच्या संरचनेचे मुख्य आधारभूत घटक तपासले आहेत. यामध्ये पारंपरिक दाव्यांचे आणि आधुनिक संशोधनाचे गंभीर विश्लेषण केले आहे.

२.१. कुळ, गोत्र आणि देवक ही त्रयी

मराठा समाजाच्या वंशावळीच्या संरचनेत तीन प्रमुख संकल्पना आहेत: कुळ, गोत्र आणि देवक.

• कुळ (Clan): कुळ ही मराठा समाजातील प्राथमिक सामाजिक एकक आहे, जी सामान्यतः एकाच आडनावाने ओळखली जाते.¹ मराठा समाज ९६ कुळांमध्ये विभागलेला आहे.¹
• गोत्र (Lineage): ही संकल्पना वंशाचे मूळ प्राचीन ऋषींशी जोडते.⁴ विश्वामित्र, जमदग्नी, भारद्वाज, गौतम, अत्रि, वसिष्ठ, कश्यप आणि अगस्ती अशी एकूण आठ प्रमुख गोत्रे आहेत.⁶ ज्या व्यक्तींना आपले गोत्र माहीत नसते, त्या सामान्यतः कश्यप गोत्राचा उपयोग करतात.⁴
• देवक (Clan Totem/Emblem): देवक हे एक पवित्र वस्तू किंवा प्रतीक असते, जसे की वृक्ष, पान, फूल किंवा शस्त्र, जे कुळाच्या कुलदेवतेशी संबंधित असते.⁵ हे देवक कुळाची ओळख अधिक स्पष्ट करते आणि विवाहाचे नियम ठरवते.¹

२.२. ‘९६ कुळी मराठा’ व्यवस्था: मूळ आणि वाद

‘९६ कुळी मराठा’ ही संकल्पना मराठा समाजाच्या इतिहासातील एक केंद्रबिंदू आहे.

• पारंपरिक दावे: पारंपरिक मान्यतेनुसार, ९६ कुळे मूळ क्षत्रिय वंशाचे प्रतिनिधित्व करतात.³ काही स्रोतांनुसार, महाभारताच्या युद्धानंतर योद्धा कुळांना एकत्र आणण्यासाठी ही व्यवस्था तयार केली गेली.⁸ या दाव्यांमुळे मराठा समाजाला क्षत्रिय दर्जाचा एक मजबूत ऐतिहासिक आधार मिळतो.
• आधुनिक टीका: आधुनिक इतिहासकार आणि मानववंशशास्त्रज्ञांच्या मते, मराठा समाज हा मूळतः कुणबी (शेतकरी), धनगर (मेंढपाळ), लोहार (लोहार), सुतार (सुतार) आणि कोळी यांसारख्या विविध शेतकरी आणि कारागीर जातींच्या कुटुंबांच्या एकत्रीकरणातून तयार झाला आहे, ज्यांनी लष्करी क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण स्थान मिळवले.¹ हे ९६ कुळांचे वंशवृत्त शिवाजी महाराजांच्या राजकीय उदयानंतर रचले गेले असावे, असे मानले जाते आणि त्यामुळेच १९ व्या शतकात संकलित केलेल्या यादींमध्ये अनेकदा साम्य आढळत नाही.²
• समाजिक-ऐतिहासिक प्रक्रिया म्हणून ‘क्षत्रीयकरण’: दोन परस्परविरोधी कथांचे सहअस्तित्व—एक प्राचीन क्षत्रिय वंशाची आणि दुसरी अलीकडील कुणबी एकत्रीकरणाची—हा केवळ एक विरोधाभास नसून एक सखोल सामाजिक प्रक्रिया आहे. जेव्हा मराठा समाजाने, ज्याची मुळे शूद्र-वर्णातील शेतकरी समूहांमध्ये होती ², शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली राजकीय सत्ता मिळवली, तेव्हा त्यांनी स्वतःच्या राजवटीला तत्कालीन भारतीय सामाजिक आणि धार्मिक व्यवस्थेमध्ये कायदेशीर मान्यता मिळवण्याचा प्रयत्न केला. या प्रक्रियेत क्षत्रिय प्रथा स्वीकारणे आणि वंशावळकारांना (भाटांना) वंशवृत्त तयार करण्यासाठी नियुक्त करणे समाविष्ट होते.² या प्रक्रियेला ‘क्षत्रियीकरण’ (Kshatriyatization) असे म्हटले जाते, जे ‘संस्कृतिकरण’ (Sanskritization) या प्रक्रियेचा एक प्रकार आहे. ‘९६ कुळी’ व्यवस्थेची निर्मिती आणि प्रसिद्धी ही सामाजिक-राजकीय उत्थानाचा थेट परिणाम होती. २० व्या शतकातही कुणबी घराण्यांचा मराठा कुळांमध्ये समावेश केला गेला, यावरून या सामाजिक प्रक्रियेची लवचिकता दिसून येते.¹

२.३. वर्णस्थिती: शूद्र-क्षत्रिय वादविवाद

मराठा समाजाच्या वर्णस्थितीबद्दलचा वाद हा केवळ एक ऐतिहासिक मुद्दा नसून, आजही तो एक ज्वलंत राजकीय विषय आहे.

• ऐतिहासिक संदर्भ: आधुनिक अभ्यासक मराठा समाजाचे मूळ शूद्र वर्णातून असल्याचे मानतात.² या मताला ऐतिहासिक पुरावे देखील आहेत, जसे की कोल्हापूरचे छत्रपती शाहू महाराज यांच्यासाठी ब्राह्मण पुरोहितांनी वैदिक विधी करण्यास नकार दिला होता, कारण त्यांचे म्हणणे होते की शाहू महाराज आणि त्यांचे कुटुंब शूद्र वर्णाचे आहेत.²
• विपरीत दृष्टिकोन: १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात काही ब्राह्मणांनी ब्रिटिश राजवटीविरुद्धच्या राजकीय युतीसाठी मराठा समाजाच्या क्षत्रिय दाव्याला पाठिंबा दिला होता.²
• राजकीय साधन म्हणून इतिहासाचा वापर: मराठा समाजाच्या वर्णस्थितीबद्दलचा वाद हा केवळ शैक्षणिक किंवा ऐतिहासिक नाही, तर तो एक चालू असलेला राजकीय मुद्दा आहे. ब्राह्मण परिषदांनी मराठा समाजाला सार्वजनिकरित्या शूद्र जाहीर केल्यामुळे शाहू महाराजांनी ब्राह्मणेतर चळवळीला पाठिंबा दिला, हे त्या काळातील सामाजिक संघर्षाचे द्योतक आहे.² या ऐतिहासिक संघर्षावरून असे दिसून येते की वंशावळीचे दावे आणि वर्णस्थिती हे राजकीय सत्ता आणि सामाजिक नियंत्रणासाठी साधने म्हणून वापरली जातात. काही ब्राह्मणांनी क्षत्रिय दाव्याला दिलेला पाठिंबा हा एक ‘राजकीय युती’चा भाग होता ² आणि स्वातंत्र्यानंतर ही युती संपुष्टात आली, यावरून या युतीमधील संधीसाधूपणा दिसून येतो.

३. इतिहासाचे पारंपरिक संरक्षक: भाट समाजाची भूमिका

हा विभाग भाट समाजाच्या ऐतिहासिक भूमिकेचा, त्यांच्या सामाजिक स्थानाचा आणि त्यांच्या व्यवसायाच्या अवनती आणि पुनरुज्जीवनाचा अभ्यास करतो.

३.१. भाट: भाट आणि वंशावळकार

• ऐतिहासिक भूमिका: भाट समुदाय राजे-महाराजे आणि उच्चभ्रू लोकांकडून त्यांच्या वंशावळीची नोंद ठेवण्यासाठी आणि त्यांच्या स्तुतीसाठी नियुक्त केला जात असे.⁹ त्यांना तत्कालीन ‘तहसीलदार’ मानले जात असे, कारण ते इतिहासाची लिखित नोंद ठेवत असत.⁹ त्यांच्या नोंदी अनेकदा सांकेतिक किंवा गुप्त लिपीत लिहिलेल्या असत.⁹ महाभारत काळातही भाटांचा उल्लेख आढळतो, ज्यावरून त्यांच्या व्यवसायाचा प्राचीन आणि गौरवशाली इतिहास दिसून येतो.¹⁰
• सामाजिक उतरंड: भाटांचे सामाजिक स्थान त्यांच्या आश्रयदात्यांच्या सामाजिक स्थानाशी थेट जोडलेले होते. राजपुत आणि मराठा राजघराण्यांची सेवा करणाऱ्या उच्चभ्रू भाटांना ‘स्थायी करमुक्त जमीन अनुदान’ दिले जात असे आणि त्यांचे सामाजिक स्थान ‘सर्वात उच्च’ मानले जाई.¹¹ याउलट, निम्न जातींची सेवा करणारे भाट सामाजिक जीवनाच्या परिघावरच राहत होते.¹¹

३.२. भाट आणि भट्ट यांच्यातील भेद

• स्पष्टीकरण: भाट (Sanskrit: भाट) आणि भट्ट (Sanskrit: भट्ट) या शब्दांमध्ये अनेकदा संभ्रम निर्माण होतो. भाट हे पारंपरिकरीत्या भाट आणि वंशावळी लिहिणारे असतात, तर भट्ट हा एक ब्राह्मण समुदाय आहे, जो धार्मिक ग्रंथांमधील त्यांच्या ज्ञानासाठी ओळखला जातो.¹¹
• पेशवा घराण्याचा अभ्यास: यातील फरकाचे उत्कृष्ट उदाहरण म्हणजे पेशवे घराणे. पेशवे हे एक प्रतिष्ठित चित्पावन ब्राह्मण कुटुंब होते.¹³ या घराण्याचे मूळ आडनाव भट्ट होते आणि मराठा साम्राज्यात पंतप्रधानपदाची जबाबदारी सांभाळल्यानंतर ‘पेशवा’ हे त्यांचे आडनाव झाले.¹³

३.३. एका पारंपरिक व्यवसायाचा अस्त आणि पुनरुत्थान

• ऱ्हास: ब्रिटिश राजवटीत भाटांना त्यांच्या अधिकाराच्या पदांवरून हटवले गेले आणि राजेशाही संपुष्टात आल्यामुळे त्यांचा वंशावळ लेखनाचा पारंपरिक व्यवसाय मागे पडला.⁹
• आधुनिक पुनरुज्जीवन: असे असूनही, या व्यवसायाने आधुनिक काळात पुनरुत्थान केले आहे. भाट लोक पुन्हा गावोगावी फिरून वंशावळी अद्ययावत करत आहेत.¹⁵ या अहवालाच्या सुरुवातीच्या माहितीनुसार, आता ही माहिती ऑनलाइन उपलब्ध आहे आणि त्यासाठी शुल्क आकारले जाते [User Query].

४. आधुनिक वंशावळ संशोधन आणि त्यापुढील आव्हाने

हा विभाग मराठा वंशावळीची माहिती मिळवण्यासाठी आणि जपण्यासाठी सध्याच्या आव्हानांवर लक्ष केंद्रित करतो.

४.१. डिजिटल युगाचे आगमन: ऑनलाइन सेवा आणि शुल्क

• व्यावसायिकीकरण: मराठा वंशावळीचे संशोधन आता एक व्यावसायिक उपक्रम बनले आहे. ऑनलाइन सेवांमध्ये एका विस्तृत PDF फाइलसाठी ५००० युनिट्स आणि एक तासाच्या तोंडी सेवेसाठी ४००० युनिट्स शुल्क आकारले जाते.¹⁶
• जागतिक तुलना: जगातील इतर व्यावसायिक वंशावळ सेवांच्या तुलनेत हे शुल्क जास्त नाही, जे प्रति तास $२५ ते $४५ आणि एका विस्तृत फॅमिली ट्रीसाठी $५००० पर्यंत असू शकते.¹⁷

४.२. नोंदी मिळवण्यातील आणि प्रमाणित करण्यातील आव्हाने

• भौतिक, भाषिक आणि राजकीय अडथळ्यांचे आंतरक्रिया: जुन्या वंशावळीच्या नोंदी मिळवणे सोपे नाही. या प्रक्रियेत अनेक भौतिक, भाषिक आणि राजकीय अडथळे येतात.

• भौतिक अडथळे: अनेक जुनी कागदपत्रे “अत्यंत जीर्ण अवस्थेत” आहेत ¹⁹ आणि त्यांना बुरशी, वाळवी आणि खराब साठवणुकीमुळे नुकसान झाले आहे.²⁰
• भाषिक अडथळे: या नोंदी बहुतांश वेळा मोडी लिपी किंवा उर्दू भाषेत लिहिलेल्या असतात आणि त्यांचे प्रमाणीकरण फारसी भाषेत केलेले असते.¹⁶ या भाषांचे जाणकार सहज उपलब्ध होत नसल्यामुळे नोंदी शोधणे आणि वाचणे खूप अवघड आणि वेळखाऊ ठरते.
• राजकीय अडथळे: मराठा समाजाचे नेते मनोज जरांगे पाटील यांच्या मते ²¹, जुन्या नोंदी सापडल्या तरी ‘राजकीय इच्छाशक्ती’च्या अभावामुळे त्या सार्वजनिक केल्या जात नाहीत. यामुळे ‘संपूर्ण माहिती उपलब्ध नाही’ [User Query] या समस्येमागे केवळ माहितीची उपलब्धता नसून, ती मिळवण्यातील आणि ती सार्वजनिक करण्यातील अडथळे देखील आहेत.

५. समकालीन सामाजिक-राजकीय महत्त्व: मराठा आरक्षण आणि कुणबी संबंध

या अहवालाचा हा सर्वात महत्त्वाचा विभाग आहे, जो ऐतिहासिक आणि वंशावळीच्या माहितीला महाराष्ट्रातील चालू असलेल्या राजकीय आणि सामाजिक प्रश्नांशी जोडतो.

५.१. ऐतिहासिक दुवा: कुणबी मूळ आणि मराठा ओळख

मराठा आणि कुणबी एकच समुदाय आहेत, या शैक्षणिक मताचे अनेक पुरावे आहेत.² ज्या कुणबींनी मुस्लिम शासकांसाठी काम करून समृद्धी मिळवली आणि आपले राहणीमान बदलले, त्यांनी नंतर स्वतःला मराठा म्हणून ओळखायला सुरुवात केली.² ‘मराठा आणि कुणबी यांच्यातील रेषा खूप पातळ आहे आणि ती निश्चित करणे अनेकदा कठीण असते’.²

५.२. न्यायमूर्ती शिंदे समितीचे निष्कर्ष

मराठा-कुणबी संबंध सिद्ध करणाऱ्या ऐतिहासिक नोंदी शोधण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारने न्यायमूर्ती संदीप शिंदे यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती नेमली.¹⁶ समितीने महसूल विभागातील जुनी कागदपत्रे (उदा.

७/१२ उतारा, गावनिहाय दस्तऐवज, हक्क नोंद पत्र, फेरफार पत्र, मुंतखब आणि १९५१ चे राष्ट्रीय रजिस्टर) आणि ब्रिटिशकालीन गॅझेटिअर्स तपासले.²²

समितीने केलेल्या संशोधनाचे मुख्य निष्कर्ष खालीलप्रमाणे आहेत:

सारणी १: न्यायमूर्ती शिंदे समितीच्या आकडेवारीवर आधारित निष्कर्ष

तपशील	आकडेवारी	स्रोत
एकूण सापडलेल्या मराठा-कुणबी नोंदी	५८,८२,३६५	16
या नोंदींच्या आधारे मिळालेली कुणबी प्रमाणपत्रे	८,२५,८५१	23
सर्वाधिक नोंदी सापडलेला विभाग	अमरावती (२५,७४,३६९ नोंदी)	23
सर्वात कमी नोंदी सापडलेला विभाग	लातूर (९८४ नोंदी)	23

या आकडेवारीनुसार, मराठा आणि कुणबी यांच्यातील ऐतिहासिक संबंध कागदपत्रांच्या आधारे सिद्ध झाला आहे.

५.३. राजकीय आणि सामाजिक परिणाम

मनोज जरांगे पाटील यांनी मराठा आरक्षणाच्या मागणीला एक नवे स्वरूप दिले आहे.²¹ त्यांचा मुख्य युक्तिवाद असा आहे की, कोट्यवधी जुन्या नोंदी उपलब्ध असताना मराठा-कुणबी संबंध सिद्ध झाला आहे, आणि आता फक्त ‘राजकीय इच्छाशक्ती’चा अभाव हे प्रमाणपत्रे देण्यातील मुख्य अडथळा आहे.²¹

• भविष्याचा आधार म्हणून वंशावळ: जुन्या नोंदींचा शोध हा केवळ ऐतिहासिक अभ्यास नसून, तो सामाजिक-आर्थिक भविष्य सुरक्षित करण्याचा एक प्रयत्न आहे. कारण जुनी, मोडी लिपीतील नोंद सापडल्यास त्या आधारावर कुणबी प्रमाणपत्र मिळते, ज्यामुळे कुटुंबाला इतर मागासवर्गाच्या (ओबीसी) सवलतींचा लाभ मिळतो.²³ यामुळे, वंशावळीतील एक जुनी नोंद एखाद्या कुटुंबाचे भविष्य निश्चित करू शकते.

६. प्रमुख मराठा कुळांचा अभ्यास आणि नामकरण

या विभागात काही प्रमुख मराठा कुळांची उदाहरणे आणि त्यांच्या नावांचा अर्थ दिला आहे.

६.१. ऐतिहासिक आणि वंशावळीचे संदर्भ

मराठा समाजातील काही प्रमुख कुळे आणि त्यांची ऐतिहासिक माहिती खालील सारणीत दिली आहे.

६.२. कुळांची आडनावे आणि पदव्यांचा अर्थ

• आडनावे: मराठा आडनावे अनेकदा गावांच्या नावांवरून तयार झाली आहेत आणि त्यामागे -कर किंवा -केर असे प्रत्यय जोडलेले असतात.²⁵ उदा. मुंबईकर, पुणेकर. इतर आडनावे एखाद्या व्यवसाय किंवा भूमिकेवर आधारित आहेत, जसे की पाटील किंवा देशमुख.²⁶
• प्रतीकात्मक आणि लष्करी नावे: अनेक आडनावे कुळांच्या शौर्य किंवा पराक्रमावर आधारित आहेत. उदाहरणे: घोरपडे (Dragon-Lizard), वाघमारे (Tiger-Slayer), धुमाळे (Earth-Shaker), आणि बब्बर (सिंह).²⁶
• पदव्या: राव, राणे, देशमुख, सूर्यराव (सूर्य राजे) आणि बाजीराव (विजेते सरदार) ²⁶ यांसारख्या विविध पदव्या सामाजिक आणि लष्करी दर्जा दर्शवतात.

७. निष्कर्ष: मराठा ओळखीचा चिरंतन वारसा

मराठा समाजाची ओळख ही केवळ एका स्थिर संकल्पनेवर आधारित नाही, तर ती राजकीय सत्ता, सामाजिक उत्थान आणि ऐतिहासिक कथन यांच्या आधारावर तयार झालेली एक गतिशील रचना आहे. भाट समुदायाची वंशावळकार म्हणून असलेली पारंपरिक भूमिका आता आधुनिक, व्यावसायिक सेवेमध्ये बदलली आहे. जुन्या नोंदी मिळवण्यातील आव्हाने केवळ काळाच्या ओघात निर्माण झालेली नाहीत, तर ती आधुनिक संवर्धन पद्धतींची गरज दर्शवतात.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, वंशावळीचे हे संशोधन केवळ शैक्षणिक अभ्यासपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. ते समकालीन राजकीय वादविवादाचा एक केंद्रबिंदू बनले आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की, एखाद्या समुदायाचा ऐतिहासिक भूतकाळ त्याच्या सामाजिक-आर्थिक भविष्याशी कसा जोडलेला असतो. वंशावळीच्या नोंदी मिळवण्याचा सध्याचा संघर्ष हा मूळतः एका चांगल्या भविष्यासाठीचा प्रयत्न आहे.

Works cited

1. Maratha clan system – Wikipedia,
2. Maratha (caste) – Wikipedia,
3. इतिहासात 96 कुळी मराठा असा उल्लेख पहिल्यांदा कधी व कुठे आढळतो?
4. मला माझे गोत्र आणि कुलदेव कुलदेवी आणि ग्रामदैवत कोणते आहे हे बघायचे? माझं आडनाव धायगुडे आहे माज गाव सातारचा गोडोली –
5. उभे आडनावाचा इतिहास काय आहे? आणि गोत्र, देवक, कुळ काय आहे?
6. गोञ व कुळ यादी –
7. Maratha | EBSCO Research Starters,
8. मराठा समाजाची सर्व ९६ kule
9. वंशावळींचे नोंदणीकार – registrar of genealogies – Maharashtra Times,
10. Bhat Caste – IndiaNetzone,
11. Bhāts – Wikipedia,
12. भाट कौन थे?
13. Bhat family –
14. About: Maratha Peshwa and Generals from Bhat Family – DBpedia,
15. भाट लोकांकडून वंशावळ कशी मिळवावी? त्यांच्याकडून मिळालेली वंशावळ खरंच विश्वसनीय असते का?,
16. देवक गोत्र कुळदेवता, Devak Gotra Kuldevi: 96 कुळी मराठ्यांच्या ४३०० …, accessed August 28, 2025, https://96kulimaratha.com/
17. Genealogy Research Fees -, accessed August 28, 2025,
18. Cost to Hire a Genealogist Near Me – Fees for Hiring a Genealogist – Professional Genealogists,
19. मराठा समाजास मराठा-कुणबी, कुणबी-मराठा जात प्रमाणपत्रासंदर्भात गठित न्यायमूर्ती संदीप शिंदे (निवृत्त) यांच्या समितीला २४ डिसेंबर २०२३ पर्यंत मुदतवाढ – महासंवाद,
20. Preserving memory: documentation and digitisation of palm leaf manuscripts from northern Kerala, India (EAP208) – Endangered Archives Programme,
21. मनोज जरांगे पाटील यांचा शिंदे समितीच्या अहवालाबाबत सर्वात मोठा दावा, नेमकं काय म्हणाले? – Marathi News | Manoj jarange patil big claim about shinde committee who work for maratha kunbi caste certificate research, accessed August 28, 2025,
22. मराठवाड्यात २२ महिन्यांत २ लाख ३६ हजार कुणबी जातीची प्रमाणपत्रे वाटप, बीड आघाडीवर Chhatrapati sambhajinagar Marathi News | 2 lakh 36 thousand Kunbi caste certificates distributed in Marathwada in 22 months, Beed in the lead, accessed August 28, 2025,
23. न्या. शिंदे समितीला ५८ लाख ८२ हजार ३६५ मराठा कुणबी नोंदी सापडल्या,सर्वाधिक नोंदी या जिल्ह्यात,
24. Maratha Reservation : मोडी लिपीतील मोठा पुरावा सापडला.. मनोज जरांगे पाटलांचा कुणबी दाखला मिळण्याचा मार्ग मोकळा! –
25. India Naming Customs – FamilySearch, accessed August 28, 2025,
26. 96 Kulin Maratha Clan Names ☀️ Many people have asked about Kshatriya Shahnav Kulin Maratha surnames, just for the sake of recognising them – Thread from The Mahrattas 卐 @TMahrattas – Rattibha, accessed August 28, 2025,
27. विकिपीडिया:धूळपाटी/९६ कुळी मराठा सर्व मुख्य कुळ, उपकुळ आणि आडनावे ६३७०, accessed August 28, 2025,

मराठा कुळव्यवस्थेचे एक सखोल विश्लेषण: पारंपरिक वंशावळीपासून समकालीन सामाजिक-राजकीय घडामोडींपर्यंत

28 Aug 2025 No Comments on मराठा कुळव्यवस्थेचे एक सखोल विश्लेषण: पारंपरिक वंशावळीपासून समकालीन सामाजिक-राजकीय घडामोडींपर्यंत

अक्करमाशे, कडू, गोळक, लेकावळे, कृष्णपक्षी, अक्करमाशी म्हणजे काय ? ९६ कुळी मराठा

2 Aug 2025 No Comments on अक्करमाशे, कडू, गोळक, लेकावळे, कृष्णपक्षी, अक्करमाशी म्हणजे काय ? ९६ कुळी मराठा

दररोजचा आरती संग्रह 101 महत्वाच्या आरत्या

12 Sep 2024 No Comments on दररोजचा आरती संग्रह 101 महत्वाच्या आरत्या

गणपतीला दुर्वाच का वाहतात?.

12 Sep 2024 No Comments on गणपतीला दुर्वाच का वाहतात?.